Trước giờ quay chừng nửa tiếng, trên sân khấu chưa có con số nào. Chỉ có một dãy lồng cầu bằng kim loại còn dán giấy niêm phong, mấy hộp bóng đóng kín và một bàn dài dành cho hội đồng giám sát. Mọi dãy số trên bảng kết quả tối hôm đó đều đi ra từ những quả bóng này, từng quả một, trước mắt người chứng kiến. Quay số mở thưởng xổ số kiến thiết về cơ bản là một quy trình năm chặng: mở niêm phong, kiểm bóng, quay thử, quay lần lượt từng giải, rồi lập biên bản.
Chi tiết mỗi công ty có quy chế riêng. Phần dưới đây dựa trên quy trình mà một số công ty xổ số và báo chí đã công bố; con số cụ thể ở nơi khác có thể lệch đôi chút.
Chặng 1: mở niêm phong
Kết thúc mỗi buổi quay, lồng cầu và thùng đựng bóng được hội đồng giám sát ký niêm phong. Tới kỳ sau, chính hội đồng kiểm tra dấu niêm phong còn nguyên rồi mới cho mở. Công ty xổ số là bên tổ chức và vận hành, nhưng không tự ý mở thiết bị khi vắng hội đồng.
Hội đồng giám sát xổ số do chính quyền tỉnh, thành phố lập ra. Theo quy trình một công ty xổ số miền Trung công bố, thành phần gồm đại diện Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Tài chính, Thanh tra, Sở Tư pháp, Công an và Mặt trận Tổ quốc, công ty xổ số giữ vai trò thư ký. Nơi khác có thể khác đôi chút về thành phần, nhưng nguyên tắc chung là người xác nhận kết quả không phải người bán vé.
Chặng 2: kiểm bóng và lồng cầu
Mỗi lồng cầu ứng với một vị trí chữ số và chứa một bộ 10 quả bóng đánh số từ 0 tới 9. Vé miền Nam, miền Trung có 6 chữ số nên cần 6 lồng; buổi quay miền Bắc cũng bày 6 lồng cầu dù dãy số trên vé chỉ có 5 chữ số, theo mô tả trên báo là gồm lồng chính và lồng dự phòng.
Bóng được đưa ra cho hội đồng xem từng bộ, xếp theo thứ tự 0 đến 9 để thấy đủ 10 quả, không thừa không thiếu, rồi mới thả vào lồng. Số 6 và số 9 có gạch chân để khỏi đọc ngược. Một công ty xổ số công bố thông số bóng của mình là đường kính 56-58 mm, nặng 167-170 gam, và cho biết sáu tháng một lần có kiểm tra lại khối lượng, kích thước dưới sự chứng kiến của hội đồng. Mục đích dễ hiểu: mười quả bóng trong một lồng phải giống nhau tới mức không quả nào có lợi thế rơi ra.
Chặng 3: quay thử
Trước khi quay giải thật, các lồng được cho chạy thử để kiểm tra lồng quay đều, cửa nhả bóng hoạt động và mỗi lần chỉ nhả đúng một quả. Kết quả quay thử không có giá trị gì và không được ghi vào bảng. Sau lượt thử, bóng được đưa trở lại lồng cho đủ bộ.
Chặng 4: quay từng giải
Với mỗi lần quay, các lồng cần dùng cùng chạy, khi dừng mỗi lồng nhả một quả bóng vào ống hứng bên dưới. Người quay số lấy bóng ra, giơ cho hội đồng và khán giả xem, người dẫn đọc to từng chữ số. Giải có dãy ngắn thì dùng ít lồng: dãy 2 chữ số chỉ cần 2 lồng, dãy 6 chữ số cần đủ 6 lồng. Xong một dãy, bóng được trả về lồng để lần quay sau lại có đủ 10 quả.
Chỗ khác nhau giữa các miền nằm ở thứ tự.
Miền Nam và miền Trung: từ giải Tám lên Đặc biệt
Mỗi đài quay 18 lần, đi từ giải nhỏ nhất. Giải Tám ra trước với 2 chữ số, tiếp tới giải Bảy 3 chữ số, cứ thế cho tới giải Đặc biệt 6 chữ số ở lần quay thứ 18.
Miền Bắc: giải Đặc biệt chốt buổi quay
Miền Bắc quay 27 lần cho một bảng dùng chung. Theo thể lệ quay số của xổ số miền Bắc được nhiều nguồn dẫn lại, các giải từ Nhất tới Bảy lần lượt có kết quả trước, giải Đặc biệt ra sau cùng; đó là lý do trên bảng trực tiếp ô Đặc biệt nằm trên cùng mà lại được điền cuối. Ký hiệu của những vé trúng trọn giải Đặc biệt cũng được xác định bằng quay số ngay trong buổi.
| Hạng giải | Miền Bắc: số lần quay × số chữ số | Miền Nam, miền Trung: số lần quay × số chữ số |
|---|---|---|
| Đặc biệt | 1 × 5 | 1 × 6 |
| Giải Nhất | 1 × 5 | 1 × 5 |
| Giải Nhì | 2 × 5 | 1 × 5 |
| Giải Ba | 6 × 5 | 2 × 5 |
| Giải Tư | 4 × 4 | 7 × 5 |
| Giải Năm | 6 × 4 | 1 × 4 |
| Giải Sáu | 3 × 3 | 3 × 4 |
| Giải Bảy | 4 × 2 | 1 × 3 |
| Giải Tám | không có | 1 × 2 |
| Tổng lần quay | 27 | 18 |
| Tổng số bóng rơi | 107 | 82 |
Kiểm lại hai dòng cuối. Miền Bắc: 5 + 5 + 10 + 30 + 16 + 24 + 9 + 8 = 107 quả bóng cho 27 dãy. Miền Nam, miền Trung: 6 + 5 + 5 + 10 + 35 + 4 + 12 + 3 + 2 = 82 quả cho 18 dãy của một đài. Một ngày thường cả nước có 6 bảng kết quả (1 miền Bắc, 2 miền Trung, 3 miền Nam), tức 107 + 5 × 82 = 517 lần bóng rơi, lần nào cũng diễn ra công khai.
Khi có sự cố giữa buổi quay
Máy móc cơ khí thì có lúc trục trặc, và quy trình đã tính trước. Các tình huống được nhắc tới trong thể lệ và trên báo:
- Lồng nhả hai quả bóng cùng lúc.
- Bóng văng ra ngoài lồng khi đang quay.
- Lồng dừng mà không nhả bóng, người quay không lấy được bóng ra.
Cách xử lý chung: người vận hành báo hội đồng, buổi quay tạm dừng, bóng của lồng đó được kiểm lại cho đủ bộ rồi quay lại riêng lần quay bị lỗi. Các dãy số đã công bố hợp lệ trước đó giữ nguyên. Quyết định cho quay lại thuộc về hội đồng giám sát, không thuộc về người điều khiển máy.
Chặng 5: biên bản và công bố
Quay xong, kết quả được ghi vào biên bản có chữ ký của hội đồng giám sát. Biên bản này là căn cứ để công ty xổ số công bố kết quả chính thức và trả thưởng. Bảng số hiện trên tivi, trên các trang tra cứu đều là bản chép lại; khi có chênh lệch thì biên bản quay số là bản gốc. Sau đó lồng cầu và bóng lại được lau sạch, cất vào thùng và niêm phong, chờ kỳ sau.
Còn muốn tự mình theo dõi một buổi quay qua sóng hoặc tại chỗ thì xem bài xem trực tiếp xổ số ở đâu.
Vì sao không ai đoán trước được kết quả?
Cả quy trình trên nhằm bảo đảm một điều: mỗi quả bóng trong lồng có cơ hội rơi ra như nhau, và lồng này không ảnh hưởng tới lồng kia. Khi điều đó đúng, xác suất tính được bằng phép nhân đơn giản:
| Độ dài dãy số | Số khả năng | Xác suất trúng một dãy định trước |
|---|---|---|
| 2 chữ số | 10 × 10 = 100 | 1% |
| 3 chữ số | 1.000 | 0,1% |
| 4 chữ số | 10.000 | 0,01% |
| 5 chữ số | 100.000 | 0,001% |
| 6 chữ số | 1.000.000 | 0,0001% |
Ba đặc điểm của buổi quay khiến mọi kiểu “tính cầu” mất chỗ dựa. Thứ nhất, bóng được trả về lồng sau mỗi lần quay, nên lần quay sau bắt đầu lại từ đủ 10 quả; chữ số vừa ra không ít khả năng ra tiếp hơn chữ số nào khác. Thứ hai, lồng cầu không có bộ nhớ: nó không biết hôm qua, tuần trước đã nhả số gì. Thứ ba, chuyển động của mười quả bóng va nhau trong lồng quay hỗn loạn tới mức sai khác rất nhỏ ở lúc đầu cũng cho ra quả bóng khác ở lúc cuối, nên biết trước kết quả là điều nằm ngoài khả năng của cả người vận hành.
Vì vậy những bảng thống kê lập từ kết quả cũ, như bảng lô gan hay bảng tần suất, mô tả được chuyện đã xảy ra chứ không cho biết lần bóng rơi kế tiếp. Ai quan tâm số tiền bán vé sau buổi quay được chia ra sao thì đọc tiếp bài tiền bán vé số kiến thiết đi đâu; kết quả từng kỳ nằm ở trang miền Bắc và các trang miền còn lại.